حسن پيرنيا ( مشير الدوله ) و عباس اقبال آشتيانى

ترجمهء احوال 27

تاريخ ايران از آغاز تا انقراض سلسله قاجاريه ( فارسى )

كه ديگر مجلس عنوان نخواهد شد ! » . مشهور است كه حاج شيخ فضل اللّه نورى چون از باغشاه به خانه برگشت بمردم گفت « الساعه از باغ شاه ميآمديم و فاتحهء مشروطه را برچيديم و قهوهء آن را خورديم » ! مجلس در برابر دربار ايستادگى ميكرد ، شاه مصمم به امحاء مشروطيت شد . روز شنبه 23 جمادى الثانى مجلس بتوپ بسته شد . قشون بختيارى از اصفهان و سپهدار از گيلان متوجه تهران شدند . در تبريز هم ستار خان و باقر خان به فعاليت پرداختند . قشون تهران را محاصره كرد ، روز 23 جمادى الثانى 1327 يعنى درست يكسال پس از رها شدن گلوله‌هاى توپ لياخوف ، قشون آزاديخواهان از دروازهاى شمالى تهران وارد پايتخت شدند و يكسر بمجلس شوراى ملى رفتند و در آنجا مستقر شدند . شاه به زرگنده بسفارت روس رفت و بالاخره بروسيه فرار كرد . فاتحان ، سلطان احمد ميرزا پسر محمد على شاه را بسلطنت برداشتند و چون صغير بود عضد الملك را كه شيخ قاجار محسوب ميشد بنيابت او برگزيدند . چندى بعد شاه مخلوع از روسيه متوجه ايران شد و باسترآباد وارد گشت ولى اين بار نيز از قشون دولتى شكست خورد و بروسيه بازگشت . در همين سال‌ها بود كه دو حزب انقلابى و اعتدالى در ايران پيدا شد و بعد از افتتاح مجلس بنام دموكرات عاميون و اجتماعيون اعتداليون خود را معرفى نمود . مقامات مشير الدوله درين سالها چنين بوده است : در ربيع الاول 1329 ق . كه سپهدار نخست وزير شد ، مشير الدوله وزارت عدليه داشت . در كابينهء مجدد او كه در 20 اسفند 1289 ( 22 رجب 1329 ) تشكيل شد مشير الدوله وزير پست و تلگراف بود ، سپس در كابينه صمصام السلطنه كه در مرداد 1290 ( 29 رجب 1329 ) تشكيل شد مشير الدوله سمت وزارت عدليه و سپس وزارت علوم و اوقاف همچنين در كابينهء علاء السلطنه ، ( 1291 ش - 1331 ق ) سمت وزير علوم و اوقاف را داشت . احمد شاه در 27 شعبان 1332 رسما تاجگذارى كرد . در همين ايام جنگ بزرگ اول جهانى درگرفت ، مستوفى الممالك 18 روز بعد از شروع جنگ اول ، كابينهء خود را تشكيل داد و در به دو كار چون مجلس تعطيل بود براى اتخاذ رويهء دولت با برخى از رجال مجرب و بصير مشورت نمود ، مخصوصا ساعت‌ها با مشير الدوله و مؤتمن الملك در خلوت نشست و با تصويب ايشان به صدور فرمان ذيل از طرف شاه مبادرت ورزيد : « نظر باينكه درين اوقات متأسفانه بين دول اروپ نايرهء جنگ مشتعل است . . . درين موقع ، دولت ما مسلك بىطرفى را اتخاذ و روابط دوستانهء خود را با دول متخاصمه كماكان حفظ و صيانت مىنمايد . . ، 12 ذى حجهء 1332 - اول نوامبر 1914 » . اما اين بيطرفى هم مثل بسيارى از بىطرفىها ديرى نپائيد .